Στις 30 Μαρτίου 1822 οι Οθωμανοί Τούρκοι κατέσφαξαν δεκάδες χιλιάδες Έλληνες στη Χίο, ως αντίποινα για την κήρυξη της επανάστασης στο νησί από τον Σάμιο Λυκούργο Λογοθέτη.

Η έκρηξη της Επανάστασης βρήκε το πολυπληθές ελληνικό στοιχείο της Χίου να ευημερεί (117.000 έναντι 3.000 Οθωμανών Τούρκων και 100 Εβραίων). Με τον στόλο τους, το εμπορικό τους δαιμόνιο και τη διπλωματία τους, οι Χιώτες κυριαρχούσαν στη Μαύρη Θάλασσα, το Αιγαίο και τη Μεσόγειο. Το γεγονός αυτό ώθησε τον Σουλτάνο να παραχωρήσει στο νησί πολλά προνόμια, που άγγιζαν το καθεστώς αυτονομίας.

Έτσι, οι κυρίαρχες τάξεις της Χίου δεν είχαν κανένα λόγο να ξεσηκωθούν κατά των Τούρκων. Το μαρτυρά και η αποτυχία του Τομπάζη τον Απρίλιο του 1821. Οι ντόπιοι πρόκριτοι είχαν και μία σοβαρή δικαιολογία να αντιδρούν στον ξεσηκωμό: η Χίος βρίσκεται σχεδόν δύο μίλια από τη Μικρασιατική ενδοχώρα, με αποτέλεσμα κάθε απόπειρα εξέγερσης να είναι καταδικασμένη σε αποτυχία.

Στις 10 Μαρτίου 1822 ο Σάμιος Λυκούργος Λογοθέτης, με την προτροπή του Χιώτη Αντωνίου Μπουρνιά, αποβιβάστηκε στο νησί με 1.500 άνδρες και πέτυχε να συνεγείρει τους ντόπιους, κυρίως τους κατοίκους της υπαίθρου. Οι 3.000 Τούρκοι του νησιού πρόλαβαν να κλειστούν στο Κάστρο και η ολιγοήμερη πολιορκία τους δεν έφερε κάποιο σημαντικό αποτέλεσμα, καθώς οι άνδρες του Λογοθέτη ήταν ανεπαρκώς εξοπλισμένοι.

Μόλις έφθασε το μαντάτο της εξέγερσης στην Υψηλή Πύλη, ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β’ την εξέλαβε ως αχαριστία των Χίων, αλλά και ως προσωπική προσβολή, επειδή η αδελφή του καρπούταν από το νησί τον φόρο από τα μαστιχόδεντρα. Έμπλεος οργής διέταξε αμέσως να φυλακιστούν όλοι οι Χιώτες της Κωνσταντινούπολης και εξήντα από αυτούς να αποκεφαλιστούν. Στη συνέχεια έδωσε την εντολή στον αντιναύαρχο Καρά-Αλή πασά να καταπλεύσει στον νησί και να τιμωρήσει παραδειγματικά τους εξεγερθέντες.

Στις 30 Μαρτίου 1822 και μετά από έντονο κανονιοβολισμό, ο Καρα-Αλής αποβίβασε στην ακτή 7.000 άνδρες και με τη συνδρομή της τουρκικής φρουράς κατέστειλε εύκολα και σύντομα την εξέγερση, εκμεταλλευόμενος τον κακό σχεδιασμό της και τις έριδες για την αρχηγία μεταξύ Μπουρνιά και Λογοθέτη. Στη συνέχεια πυρπόλησε όλα τα περίχωρα και την πρωτεύουσα του νησιού και επιδόθηκε σε ανήκουστες σφαγές.

Η διαταγή του Σουλτάνου ήταν ξεκάθαρη και προέβλεπε τη θανάτωση βρεφών έως τριών ετών, των αγοριών άνω των δώδεκα ετών, των γυναικών άνω των σαράντα ετών και την αιχμαλωσία κοριτσιών και γυναικών από τριών έως σαράντα ετών, και αγοριών από τριών έως δώδεκα ετών. Όσοι επιζούσαν, θα πουλιούνταν ως σκλάβοι. Θα γλίτωναν μόνο όσοι θα ασπάζονταν τον μωαμεθανισμό.

Συγχρόνως, ο Οθωμανός διοικητής του νησιού Βαχήτ Πασάς είχε τάξει στους στρατιώτες του ότι όσο περισσότερες γλώσσες, κεφάλια ή αυτιά τού πήγαιναν, τόσο περισσότερα κέρδη θα είχαν. Μάλιστα, οι εισβολείς, ανήμερα Κυριακή του Πάσχα του 1822, μπήκαν στο μοναστήρι του Αγίου Μηνά από ένα μικρό άνοιγμα που υπήρχε στον περίβολο και κατέσφαξαν περίπου 3.000 Χιώτες που είχαν κρυφτεί εκεί ‒ το μοναστήρι το πυρπόλησαν.

Τραγικός ο απολογισμός που συνόδευσε το μένος του Σουλτάνου: δεκάδες χιλιάδες Έλληνες κάτοικοι του νησιού χλευάστηκαν και σφαγιάστηκαν με φρικιαστικό τρόπο, γυναίκες ατιμώθηκαν, χωριά κάηκαν ολοσχερώς.

Υπολογίζεται ότι από τους 117.000 χριστιανούς κατοίκους του νησιού, 42.000 σφαγιάστηκαν, 50.000 πιάστηκαν αιχμάλωτοι και 23.000 διέφυγαν προς τις επαναστατημένες περιοχές της Ελλάδας και τη Δυτική Ευρώπη. Οι Τούρκοι έχασαν περίπου 600 άνδρες, ενώ αναφέρθηκαν και θύματα μεταξύ των Εβραίων, που διεκπεραιώθηκαν από τη Μικρασιατική ακτή στο νησί για να πλιατσικολογήσουν και επόπτευαν το δουλεμπόριο.

Στις 7 Ιουνίου, οπότε εξαπολύθηκε η τελευταία επίθεση των Τούρκων στα Μαστιχοχώρια, ολοκληρώθηκε η καταστροφή του νησιού. Η Χίος έμοιαζε “με ένα απέραντο ερημωμένο σφαγείο”, ενώ η θάλασσα αποτέλεσε τον υγρό τάφο πολλών θυμάτων που προσπάθησαν να ξεφύγουν από τους διώκτες τους.

Οι μαρτυρίες που έχουν διασωθεί από όσους επέζησαν της καταστροφής είναι συνταρακτικές. Το γεγονός της σφαγής στη Χίο, όταν έγινε γνωστό μέσα από γαλλικές, γερμανικές και αγγλικές εφημερίδες, συγκλόνισε την παγκόσμια κοινή γνώμη. Η κοινή γνώμη ξεσηκώθηκε και οι τάξεις των φιλελλήνων πύκνωσαν. Αυτόπτες μάρτυρες περιέγραψαν τις φρικιαστικές σκηνές στις εφημερίδες, ζωγράφοι (Ντελακρουά) τις απεικόνισαν και ποιητές (Ουγκώ, Χέμανς, Πιέρποντ, Χιλ, Σιγκούρνεϊ) έψαλλαν τη θλιβερά καταστροφή. Πολλοί έκαναν λόγο για το ασυμβίβαστο της τουρκικής φυλής με τον ανθρωπισμό, ενώ άλλοι τόνισαν την αδυναμία συνύπαρξης Χριστιανών και Μουσουλμάνων. Η ελληνική νέμεση θα έλθει σύντομα, με την ανατίναξη της τουρκικής ναυαρχίδας του Καρα-Αλή από τον Κωνσταντίνο Κανάρη (6 – 7 Ιουνίου 1822).

Ο πίνακας του Delacroix

Στη Γαλλία, ο Eugène Delacroix (1798-1863, Παρίσι) εμπνεύστηκε από την τραγικότητα της καταστροφής και αντέδρασε άμεσα, αποδίδοντας το ιστορικό γεγονός σε έναν μνημειακό πίνακα που εκτέθηκε στο Salon του Παρισίου το 1824.

Ο πίνακας που απεικονίζει τις σφαγές στη Χίο αποτέλεσε ορόσημο στη ζωγραφική τέχνη και ταυτόχρονα παρακίνησε και ενίσχυσε σημαντικά το φιλελληνικό ρεύμα στην Ευρώπη.