Τζωρτζ Χόρτον, Αμερικάνος Πρόξενος: Συγκρίνοντας την καταστροφή της Σμύρνης μ’ εκείνη της Καρχηδόνας από τους Ρωμαίους έχει το θάρρος να συμπληρώσει “Ωστόσο στην Καρχηδόνα δεν υπήρχε κανένας χριστιανικός στόλος να ατενίζει αδιάφορα τη συμφορά, που γι αυτήν ήταν υπεύθυνες οι κυβερνήσεις τους”……. «Ένα από τα δυνατότερα συναισθήματα που πήρα μαζί µου από τη Σµύρνη ήταν το συναίσθημα της ντροπής, διότι ανήκα στο ανθρώπινο γένος»

Όταν στις 10.30 το πρωί της 27ης Αυγούστου 1922 ( 13 Σεπτεμβρίου 1922 με το νέο ημερολόγιο), οι πρώτοι Τούρκοι στρατιώτες μπαίνουν στην εγκαταλελειμμένη από τον ελληνικό στρατό ανυπεράσπιστη Σμύρνη, διαβεβαιώνουν τους κατοίκους της ότι δεν υπάρχει λόγος να φοβούνται.

Το απόγευμα μάλιστα, ο στρατιωτικός διοικητής της πόλης Νουρεντίν Πασάς, τοιχοκολλεί ανακοίνωση στην οποία καλεί τον κόσμο να επιστρέψει κανονικά στις δουλειές του, ενώ απειλεί όποιον μουσουλμάνο σκότωνε χριστιανό, αρχικά με εκτέλεση και στην συνέχεια σε νέα ανακοίνωση, με αόριστη τιμωρία. Όμως οι πραγματικές προθέσεις διαφαίνονται από το πρώτο κιόλας βράδυ όταν ξεκινούν οι σφαγές, ενώ την επόμενη ημέρα ο Νουραντίν απαιτεί, και κερδίζει εύκολα, την απομάκρυνση όλων των ξένων στρατιωτών που υπάρχουν στην πόλη. Την Δευτέρα 29 Αυγούστου δίνεται η επίσημη εντολή για την εκτέλεση της οργανωμένης φρίκης με πρώτα θύματα τους Αρμένιους και στην συνέχεια τον ελληνισμό της πόλης.

Η κοσμοπολίτικη Σμύρνη μετατρέπεται σε κόλαση όπου τουρκικός στρατός, Τσέτες και ομάδες ατάκτων σκορπίζουν τον θάνατο στον άμαχο πληθυσμό. Οι δρόμοι γεμίζουν με πανικόβλητο κόσμο που τρέχει να σωθεί και σφαγιάζεται. Την ίδια τύχη έχουν όσοι ζητούν προστασία σε χώρους που ο πολιτισμένος κόσμος έχει θεσπίσει ως άσυλο. Οκτακόσιοι σφάζονται στην Καθολική Μητρόπολη, χίλιοι τριακόσιοι στο Αμερικάνικο Κολέγιο, χιλιάδες στο νεκροταφείο της πόλης.

Συγκλονιστική είναι η μαρτυρία της Ελένης Καραντώνη από το Μπουνάρµπασι: «Τη νύχτα οι τσέτες έκαναν επίθεση να αρπάξουν, να σφάξουν, να ατιμάσουν. ‘‘Βοήθεια! Βοήθεια!’’ φώναζε ο κόσμος. Τα εγγλέζικα πλοία ήταν απέναντι. Έριχναν τους προβολείς. Σταματούσαν για λίγο. Τη νύχτα θέλαμε να πάµε προς νερού µας. Πήγαμε λίγο πιο έξω, φρίκη! Βρεθήκαμε σε µια χαβούζα. Γύρω γύρω, στα χείλια της χαβούζας, σπαρταρούσαν κορμιά και µέσα ήταν γεμάτη κεφάλια. Έπαιρναν όποιον έπιαναν, τον πήγαιναν στην άκρια της χαβούζας, έκοβαν το κεφάλι και το έριχναν µέσα. Τα κορµιά τα άφηναν να σπαρταρούν γύρω γύρω. Ήταν φοβερό».

Τις εικόνες αποκάλυψης της Κεμαλικής θεωρίας :“Η Τουρκία στους Τούρκους” συμπληρώνουν λεηλασίες, εξευτελισμοί και βιασμοί. Πολλές γυναίκες κρύβονται μέσα στα μνήματα, ενώ άγνωστος είναι ο αριθμός εκείνων που αυτοκτονούν πέφτοντας αγκαλιά με τα μωρά τους στα βράχια της περιοχής Πετρωτά.

Την φρίκη ολοκληρώνει η πυρπόληση της πόλης, που οδηγεί τους αμάχους στην παραλία, οπού τους περιμένει το επόμενο μαρτύριο. Μόνο η τουρκική συνοικία έμεινε όρθια, καθώς και μερικά σπίτια στην Πούντα… Ο τακτικός Τουρκικός Στρατός έβαλε σε πολλά σημεία φωτιά, που την τροφοδοτούσαν οι εμπρηστικές βόμβες που έριχνε ασταμάτητα μέσα στις φλόγες. Η κυκλοφορία μετά τις 19.00 απαγορεύεται και όσοι δεν επιστρέφουν στα φλεγόμενα σπίτια τους, θεωρούνται παραβάτες του στρατιωτικού νόμου και εκτελούνται επιτόπου. Ο Γάλλος ιστορικός Εντουάρ Ντριό αναφέρει :“Χιλιάδες από δυστυχείς υπάρξεις σωρευμένες κατά μήκος της προκυμαίας ρίχτηκαν στην θάλασσα. Σε μεγάλο μήκος του λιμανιού εκατοντάδες πτώματα είχαν γεμίσει την θάλασσα, ώστε να μπορεί κανείς να περπατήσει πάνω σ’ αυτά. Τους επιπλέοντες αποτελείωναν οι Τούρκοι με σπαθιά και ξύλα. Αναρίθμητες υπάρξεις, προπαντός γυναίκες, παιδιά και γέροντες εσφάγησαν μέσα σε αίσχιστες θηριωδίες”.

Μόνη ελπίδα των απελπισμένων τα συμμαχικά πλοία που ενώ βρίσκονται στο λιμάνι, παραμένουν αμέτοχα στον σπαρακτικό θρήνο και τις εκκλήσεις για βοήθεια. Κάποιοι Σμυρνιοί που κολυμπώντας φτάνουν στα πλοία, ικετεύουν και επιχειρούν να ανέβουν σε αυτά, αλλά οι ναύτες τους χτυπούν µε τον υποκόπανο των όπλων και τους ξαναρίχνουν στο νερό.  Ο τότε Αμερικανός πρόξενος στην Σμύρνη Τζόρτζ Χόρτον, συγκρίνοντας την καταστροφή της Σμύρνης μ’ εκείνη της Καρχηδόνας από τους Ρωμαίους έχει το θάρρος να συμπληρώσει :“Ωστόσο στην Καρχηδόνα δεν υπήρχε κανένας χριστιανικός στόλος να ατενίζει αδιάφορα τη συμφορά, που γι αυτήν ήταν υπεύθυνες οι κυβερνήσεις τους”.

(Ο ναός του Αγίου Γεωργίου μετά την καταστροφή)

Η φωτιά σήμανε το οριστικό τέλος της μακραίωνης παρουσίας του ελληνισμού στη Μικρά Ασία. Μέχρι την καταστροφή της Σμύρνης στην πόλη ζούσαν 270.000 άνθρωποι εκ των οποίων οι 140.000 ήταν Έλληνες, 80.000 μουσουλμάνοι Τούρκοι, 20.000 Εβραίοι και 12.000 Αρμένιοι. Η Γκιαούρ Ιζμίρ, η «άπιστη» Σμύρνη, όπως την αποκαλούσαν οι Τούρκοι, χάθηκε στις φλόγες….