Στις 21 Απριλίου 1963 η ΕΕΔΥΕ διοργάνωσε την πρώτη Πορεία Ειρήνης από τον Μαραθώνα στην Αθήνα. Η αστυνομία απαγόρευσε την πορεία, ανακοινώνοντας  ότι απαγορευόταν κάθε συγκέντρωση σε ανοιχτό χώρο, σε ολόκληρη τη χώρα. Η πορεία πραγματοποιείται και ο ειρηνιστής Γρηγόρης Λαμπράκης πρωτοστατεί. O κύριος όγκος των «οδοιπόρων της ειρήνης», περιγράφει ο τύπος της εποχής, περί τους 3.000, αναχαιτίζεται, απωθείται, διαλύεται  και συλλαμβάνονται 628 άτομα, ανάμεσά τους ο Mίκης Θεοδωράκης, ο Mίνως Aργυράκης, ο Aλέκος Aλεξανδράκης, η Aλίκη Γεωργούλη και πρώην βουλευτές και υποψήφιοι του κόμματος της Eνιαίας Δημοκρατικής Aριστεράς (EΔA).  

 

Στον Tύμβο του Mαραθώνα μπόρεσαν να φτάσουν τέσσερις. Ανάμεσα τους ο Γρηγόρης Λαμπράκης. Aπό τον Tύμβο θα ξεκινήσει την πορεία που θα μείνει στην ιστορία του ελληνικού ειρηνιστικού κινήματος ως η Πρώτη Πορεία Eιρήνης. Kρατάει στα υψωμένα χέρια του ένα απλό πανό με τη λέξη EΛΛAΣ και με το σύμβολο του «Συνδέσμου Eιρήνης Mπέρτραντ Pάσελ», τον κύκλο με τον τσακισμένο σταυρό, παγκόσμιο σύμβολο της ειρήνης. Θα διανύσει έτσι πέντε χιλιόμετρα προς την Αθήνα.

 

Στη Ραφήνα οι αρχές ασφαλείας θα επιχειρήσουν να τον σταματήσουν και να τον σύρουν στο δάσος. Θα αποτύχουν μετά από την επέμβαση κατοίκων της περιοχής και όσων συνοδεύουν το Λαμπράκη. Οι τελευταίοι θα συλληφθούν κοντά στο Πικέρμι. Ο ίδιος ο Λαμπράκης θα συλληφθεί κοντά στο Χαρβάτι.

 

(Η σύλληψη του Λαμπράκη)

 

 

Η εκδήλωση έχει οριστεί για τις 7.30 μ.μ. Γύρω από το χώρο της εκδήλωσης η τρομοκρατία ξεπερνά κάθε προηγούμενο. Τραμπούκοι και Αστυνομία προσπαθούν να ματαιώσουν την εκδήλωση. 

 

Ο Λαμπράκης στις 8.20μμ ξεκινά από το ξενοδοχείο που διέμενε για να φτάσει στο χώρο της εκδήλωσης. Στη διαδρομή, σε μια απόσταση μόλις 80 μέτρων, δέχεται την πρώτη επίθεση από παρακρατικούς, που τον χτυπούν. Οι χωροφύλακες απλώς παρακολουθούν…

Ο βουλευτής εισέρχεται στο χώρο της εκδήλωσης. Οι παρακρατικοί και οι τραμπούκοι λιθοβολούν το χώρο της συγκέντρωσης. Η Αστυνομία απλώς παρακολουθεί…

 

Ο Λαμπράκης διακόπτει την ομιλία του. Καταγγέλλει ευθέως «σχέδιο δολοφονικής απόπειρας»εναντίον του και καθιστά υπεύθυνη την κυβέρνηση και τις αρχές. Η Αστυνομία απλώς παρακολουθεί…

Ο Λαμπράκης στις 10.15μμ κατεβαίνει από την αίθουσα της συγκέντρωσης. Η κυκλοφορία στο δρόμο έχει απαγορευτεί. Παντού βρίσκονται ασφαλίτες και χωροφύλακες. Αρχίζει να κινείται προς το ξενοδοχείο. Σε απόσταση 8 μέτρων από το βουλευτή ακούγεται το μαρσάρισμα μοτοσικλέτας και ένα τρίκυκλο εμφανίζεται από το πουθενά.  Οδηγός του ο Σπύρος Γκοτζαμάνης και στην καρότσα του επάνω ο Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης, γνωστοί ακροδεξιοί παρακρατικοί και οι δύο.

Το τρίκυκλο του Γκοτζαμάνη, με σκεπασμένο τον αριθμό, περνάει με ταχύτητα δίπλα του και ο Εμμανουηλίδης που ήταν επάνω στην καρότσα, χτυπά τον Λαμπράκη στο κεφάλι με ένα λοστό. Ο Λαμπράκης σωριάζεται αιμόφυρτος κάτω. Το τρίκυκλο του θανάτου, αφού εξετέλεσε την αποστολή του, ανενόχλητο από την Αστυνομία που παρακολουθούσε απαθής, συνέχισε την πορεία διαφυγής του από κάποιο δρομάκι. Τότε, ο παριστάμενος Μανόλης Χατζηαποστόλου, με πραγματικό κίνδυνο της ζωής του, πήδησε στην καρότσα του τρίκυκλου. Μετά από πραγματική πάλη, καταφέρνει και σταματά το τρίκυκλο, που είχε διανύσει απόσταση 1 χλμ. Εν τω μεταξύ, εμφανίστηκε ένας απλός αστυνομικός, ο οποίος μη γνωρίζοντας όσα είχαν προηγηθεί, συνέλαβε τον Γκοτζαμάνη κατόπιν υποδείξεων των περαστικών. Αν δεν ήταν ο Μανόλης Χατζηαποστόλου, το εκτελεστικό απόσπασμα Γκοτζαμάνη – Εμμανουηλίδη θα κυκλοφορούσε ελεύθερο.

                             (Χτυπημένος από το τρίκυκλο)

 

Ήταν τόσο φανερό ότι κάτι φοβερό θα γινόταν εκείνο το βράδυ σε βάρος του Γρηγόρη Λαμπράκη, ήταν τόσο ξεκάθαρο ότι θα ακολουθούσε εφαρμογή σχεδίου δολοφονίας του, που και ο ίδιος ακόμα υποχρεώθηκε να μιλήσει γι’ αυτό, από τα μικρόφωνα της συγκέντρωσης, λίγη ώρα πριν δεχτεί το δολοφονικό χτύπημα, λέγοντας χαρακτηριστικά:

«Προσοχή, προσοχή. Εδώ βουλευτής Λαμπράκης. Σαν εκπρόσωπος του Έθνους και του Λαού, καταγγέλλω ότι υπάρχει σχέδιο δολοφονίας μου και καλώ τον υπουργό Βορείου Ελλάδος, τον νομάρχη, τον εισαγγελέα, τον στρατηγό Χωροφυλακής Μήτσου, τον διευθυντή της Αστυνομίας και τον διοικητή Ασφαλείας να προστατεύσουν τη συγκέντρωση και τη ζωή μου».

Φυσικά, η δολοφονία δεν απετράπη, αλλά έγινε με τον πιο επίσημο τρόπο, παρουσία:

– 180 ανδρών της Χωροφυλακής και αξιωματικών που βρίσκονταν εκεί εν στολή. Πόσοι ήταν παρόντες με πολιτικά κανείς δεν ξέρει.

– Του υποστράτηγου Κωνσταντίνου Μήτσου, επιθεωρητή Χωροφυλακής Βορείου Ελλάδας.

– Του συνταγματάρχη Ευθύμιου Καμουτσή, διευθυντή της Αστυνομίας Θεσσαλονίκης.

– Του αντισυνταγματάρχη Μιχαήλ Διαμαντόπουλου, υποδιευθυντή της Αστυνομίας.

– Του ταγματάρχη Κωνσταντίνου Δόλκα, διοικητή Εθνικής Ασφαλείας Θεσσαλονίκης.

– Των υπομοιράρχων Εμ. Καπελώνη και Δ. Κατσούλη.

– Εκατοντάδων παρακρατικών που πραγματοποιούσαν αντισυγκέντρωση.

 

Φυσικοί αυτουργοί της δολοφονίας Λαμπράκη ήταν ο Σπύρος Γκοτζαμάνης και ο Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης, άνθρωποι του υποκόσμου, μέλη παρακρατικών οργανώσεων και συνεργάτες της Ασφάλειας. Πίσω τους βρισκόταν ολόκληρος ο κρατικός μηχανισμός, που δεν έπραξε το παραμικρό για να τους εμποδίσει ή να τους συλλάβει. Αν και το τρίκυκλο έπεσε πάνω στο Λαμπράκη και στη συνοδεία του, αν και ο βουλευτής της ΕΔΑ σωριάστηκε στην άσφαλτο χτυπημένος, κανένα αστυνομικό όργανο δεν κινήθηκε να καταδιώξει τους δράστες.

Η συγκεκριμένη δολοφονική πράξη των παρακρατικών κινδύνευε να χαρακτηριστεί «τροχαίο ατύχημα» -έτσι φαίνεται το είχαν σχεδιάσει κράτος και παρακράτος- αν δεν συνέβαιναν δύο τυχαία περιστατικά. Το πρώτο συνδέεται με το όνομα του Εμμανουήλ Χατζηαποστόλου, του επονομαζόμενου «Τίγρη», που με το άλμα του στο τρίκυκλο δεν άφησε περιθώρια στους δολοφόνους να ξεφύγουν και στο επίσημο κράτος να εξαφανίσει τα ίχνη του εγκλήματος.

Το δεύτερο συνδέεται με τον Γιώργο Σωτηρχόπουλο, που, αν και μη αριστερός τότε, ούτε καν «πολιτικοποιημένος», αποκάλυψε τον διάλογο που είχε με τον Γκοτζαμάνη το πρωί της ίδιας μέρας, όταν εκείνος (ο Γκοτζαμάνης) αρνήθηκε να του κάνει μια μεταφορά με το τρίκυκλο, λέγοντάς του: «Απόψε θα κάνω τη μεγαλύτερη τρέλα της ζωής μου, μέχρι που θα σκοτώσω άνθρωπο».

Έτσι η  δικαστική έρευνα που διεξήγαγαν ο εισαγγελέας Παύλος Δελαπόρτας και ο νεαρός ανακριτής Χρήστος Σαρτζετάκης έφεραν στο φως σχέσεις των αρχών με ένα ακροδεξιό παρακράτος. Ο ανακριτής Σαρτζετάκης απήγγειλε, μάλιστα, κατηγορίες και εναντίον ανώτατων αξιωματικών της Χωροφυλακής. Όμως οι περισσότεροι από τους εμπλεκόμενους στη δολοφονία του Λαμπράκη στο τέλος «βγήκαν λάδι». Η δίκη που έγινε στο διάστημα Οκτώβρη – Δεκέμβρη 1966 κατέληξε στο… συμπέρασμα ότι, ουσιαστικά, δεν υπήρχε δολοφονία!!! Και ο Γκοτζαμάνης με τον Εμμανουηλίδη, που καταδικάστηκαν κατά συγχώνευση σε 11 και 8,5 χρόνια αντίστοιχα για πρόκληση «βαριών σωματικών κακώσεων» (Γκοτζαμάνης) και για «συνέργεια» (Εμμανουηλίδης), αποφυλακίστηκαν επί χούντας!!!

                            (Αυτοψία στο τρίκυκλο παρουσία του Γκοτζαμάνη)

Ο Λαμπράκης άφησε την τελευταία του πνοή πέντε ημέρες αργότερα, στις 27 Μαΐου 1963, σε ηλικία 51 ετών

Ο θάνατός του προκάλεσε αγανάκτηση στην κοινή γνώμη, οξύτατη πολιτική κρίση, αλλά και διεθνή κατακραυγή. Στην κηδεία του  ένα πλήθος 500.000 ανθρώπων συγκεντρώθηκε στο Α’ Νεκροταφείο για το «Ύστατο Χαίρε», φωνάζοντας τα συνθήματα «Λαμπράκη ζεις, εσύ μας οδηγείς», «Ζει, Ζει, Ζει» και «Κάθε νέος και Λαμπράκης». . 

 

«Έπεσε ο μέγας δρυς στη γης, σε μέγα αγώνα –        
πουλιά και φύλλα στάθηκαν στον ουρανό
η Ελλάδα τον εκράτησε στα δυο της γόνα,
στο βαθυπόρφυρο του Μάη εσπερινό
κι ενώ από τους πόρους της η οργή της αίμα ιδρώνει,    
τινάζεται όλη ανάμεσα στον άγιο λαό,
κι ολόρθη τον υψώνει, μεσιανό καδρόνι,

 

 

 

Η ζωή και ο θάνατος του Γρηγόρη Λαμπράκη ενέπνευσε τον συγγραφέα Βασίλη Βασιλικό στο περίφημο πολιτικό του μυθιστόρημα με τον τίτλο Ζ (Εκδόσεις Λιβάνη). Το 1969 μεταφέρεται με μεγάλη επιτυχία στη μεγάλη οθόνη από τον σκηνοθέτη Κώστα Γαβρά, με πρωταγωνιστές τον Υβ Μοντάν, τον Ζαν Λουί Τρεντινιάν και την Ειρήνη Παπά.

 

«Στο πρόσωπο του άξιου γιου της Ελλάδας Γρηγόρη Λαμπράκη, ζήτησαν να σκοτώσουν την ειρήνη, την λεβεντιά, την ανθρωπιά. Μα σκοτώνεται ποτέ ο ήλιος; Η Ελλάδα σύσσωμη είναι στο πόδι. Όχι για ταφή, μα για ανάσταση»  

 

                  (Ο Λαμπράκης με τον Τζέσε Όουενς)